کسانى که با رسول خدا(ص)ماندند -منبع: زندگانى حضرت محمد ( ص ) سید هاشم رسولى محلا

آنچه بر طبق تواریخ مسلم است آن است که در معرکه احد بیشتر مسلمانان فرار کرده و رو به هزیمت نهادند و پیغمبر(ص)هر چه فریاد زد:من رسول خدا هستم و کشته نشده‏ام به کجا فرار مى‏کنید؟گوش ندادند،و حتى برخى مانند عثمان بن عفان و زید بن حارثة تا چند فرسنگى مدینه گریختند و به گفته طبرسى سه روز نیز از ترس مشرکین در کوهى به نام«جعلب»توقف کردند،و پس از سه روز به مدینه آمدند ⁽¹⁾ .

و گروهى نیز مانند عمر بن خطاب و طلحة بن عبید الله تا پشت جبهه جنگ گریختندو در آنجا توقف کردند تا ببینند سرانجام جنگ چه خواهد شد.

ابن هشام و طبرى و دیگران نقل کرده‏اند که انس بن نضرـیکى از مسلمانانـدر همان حال بر آنها عبور کرد و با شدت ناراحتى از آنها پرسید:چرا اینجا نشسته‏اید؟گفتند:رسول خدا که کشته شد؟!انس گفت:زندگى پس از کشته شدن رسول خدا به چه درد مى‏خورد؟برخیزید و به میدان جنگ بروید و همانند او شربت شهادت را بنوشید!

و در نقل دیگرى است که گفت:اگر محمد کشته شد خداى محمد که کشته نشده برخیزید!این را گفت و به دنبال آن به میدان جنگ آمد و مردانه جنگید تا کشته شد. ⁽²⁾

و اما افرادى که با پیغمبر(ص)ماندند و با کمال رشادت و ایمان جنگیدند،چند نفر معدود بودند که از آن جمله به اتفاق اهل تاریخ در درجه اول على بن ابیطالب(ع)بود. ⁽³⁾ و بقیه مورد اختلاف است.

مقام على(ع)در احد

شیخ مفید(ره)از زید بن وهب نقل کرده که گوید:به عبد الله بن مسعود گفتم:مردم در آن روز بجز على بن ابیطالب و ابو دجانه و سهل بن حنیف از اطراف رسول خدا(ص)گریختند؟ابن مسعود گفت:تنها على بن ابیطالب ماند و بقیه رفتند و طولى نکشید که چند تن بازگشتند و به دفاع از پیغمبر(ص)پرداختند که نخست عاصم بن ثابت و سپس ابو دجانه،سهل بن حنیف،طلحة بن عبید الله بودند و زید بن وهب از او پرسید:تو کجا بودى؟عبد الله بن مسعود گفت:من هم گریختم ...

و در شرح دیوان على(ع)و برخى کتابهاى دیگر نیز از زید بن وهب نقل شده که تنها کسى که با آن حضرت ماند على(ع)بود و چند تن دیگر مانند ابو دجانه و سهل بن حنیف بعدا آمدند ⁽⁴⁾ و قاضى دحلانـیکى از مورخان اهل سنتـروایت کرده که‏على(ع)فرمود:در آن حال به اطراف خود نگریستم و رسول خدا(ص)را ندیدم،در میان کشتگان نیز نظر کردم او را ندیدم با خود گفتم :به خدا سوگند پیغمبر کسى نیست که از جنگ فرار کند در میان کشتگان هم که نیست پس ممکن است خداى تعالى به خاطر رفتار ما او را به آسمان برده باشد و از این رو من هم جنگ مى‏کنم تا کشته شوم و با همین تصمیم غلاف شمشیرم را شکستم و شروع به جنگ کردم و دشمن که چنان دید جلوى مرا باز کرد ناگاه چشمم به رسول خدا(ص)افتاد که در جاى خود ایستاده.

و در روایات دیگر است که على(ع)پیش آمد و شروع کرد دشمنان را از اطراف پیغمبر دور کردن،رسول خدا(ص)چشمش را گرداند و على را دید و از او پرسید:مردم کجا رفتند؟پاسخ داد پیمانها را شکستند و گریختند،فرمود:تو چرا با آنها فرار نکردى؟على(ع)عرض کرد:کجا بروم و تو را رها کنم به خدا از تو جدا نخواهم شد تا کشته شوم یا اینکه خدا تو را پیروز گرداند.فرمود :پس این دشمنان را از من دور کن،على(ع)براى دفاع از آن حضرت به هر سو حمله مى‏کرد تا شمشیرش شکست و رسول خدا(ص)در آن حال ذوالفقار را به دست او داد و گفت:با این شمشیر جنگ کن تا آنجا که محدثین شیعه و اهل سنت مانند طبرى و ابن اثیر و دیگران همه نوشته‏اند جبرئیل در آن حال به نزد رسول خدا(ص)آمده و عرض کرد:

«ان هذه لهى المواساة»

[براستى که این معناى مواسات و برادرى است که على نسبت به تو انجام مى‏دهد!]

در چند روایت است که گفت:براستى فرشتگان از این مواسات و فداکارى على به شگفت آمده‏اند .

رسول خدا(ص)فرمود:آرى«انه منى و أنا منه»[على از من است و من از اویم.]جبرئیل گفت:«و أنا منکما»[من هم از شما هستم.]

و در آن هنگام صدایى شنیده شد که چند بار گفت:

«لا فتى الا على لا سیف الا ذوالفقار.»ابن أبى الحدید پس از نقل این قسمت گوید:

این خبر را جماعتى از محدثین براى من نقل کرده و از خبرهاى مشهور است.

و در تفسیر على بن ابراهیم است که در آن گیرودار نود جراحت و زخم بر سر و رو و سینه و دست و پاى على(ع)وارد شد.و در سیره حلبیه از زمخشرى نقل کرده که خود على(ع)فرمود:در آن روز شانزده ضربت به من خورد که چهار بار به زمین افتادم و در هر بار مردى خوش صورت و خوش بو مى‏آمد و بازوى مرا مى‏گرفت و از زمین بلندم مى‏کردم و مى‏گفت:پیش برو و در راه پیروى و اطاعت خدا و رسول او شمشیر بزن که آن هر دو از تو خوشنودند،و چون بعدها توصیف آن مرد را براى رسول خدا(ص)کردم فرمود:او را شناختى؟گفتم:نه،ولى شبیه به دحیه کلبى بود،فرمود:او جبرئیل بوده.

على بن ابراهیم از عمر بن خطاب نقل مى‏کند که در آن گیرودار وقتى ما دیدیم در برابر مشرکین نمى‏توانیم مقاومت کنیم و رو به فرار نهادیم ناگهان على بن ابیطالب را دیدم که چون شیر خشمناکى به این سو و آن سو حمله مى‏کند و چون چشمش به ما افتاد مشت ریگى برداشت و بر روى ما پاشید و گفت:روهاتان سیاه باد به کجا فرار مى‏کنید؟به سوى دوزخ!و ما همچنان به عقب مى‏رفتیم که دوباره على(ع)در حالى که شمشیر پهنى در دست داشت و از آن خون مى‏چکید به سوى ما آمد و گفت:پیمان بستید و آن را شکستید؟به خدا سوگند شما سزاوارترید به کشته شدن از اینان که من مى‏کشم!

عمر گوید:در آن حال به چشمان على(ع)نگاه کردم دیدم مانند دو کاسه خون است و من چنان دیدم که الآن است که ما را بکشد از این رو پیش رفتم و گفتم:یا أبا الحسن اجازه بده تا بگویم:رسم عرب چنان است که گاه فرار مى‏کند و گاه حمله مى‏کند،و در حمله بعدى جبران فرار را خواهد کرد!در این‏جا بود که گویا على(ع)شرم کرد و از ما گذشت و دل من قدرى آرام شد،و تا به حال هرگاه آن منظره را به یاد مى‏آورم قلبم مى‏تپد،و در آن حال کسى با رسول خدا(ص)نماند جز على و ابو دجانه!و در تفسیر مجمع البیان از انس بن مالک روایت کرده که على(ع)در آن روز بیش از نود زخم و جراحت از شمشیر و نیزه و تیر بر بدنش رسیده بود که رسول خدا(ص)پس از جنگ دست بر آن زخمها مى‏کشید و به اذن خداى تعالى التیام مى‏یافت.

ابو دجانه

دیگر از کسانى که در آن روز فرار نکرد و با کمال شهامت جنگید و از رسول خدا(ص)دفاع کرد ابو دجانه است که نامش سماک بن خرشه و از انصار مدینه است و از شجاعان معروف و بزرگان اصحاب رسول خدا(ص)است و از رشادتهاى او در همین جنگ احد آن است که اهل تاریخ نقل مى‏کنند در آغاز جنگ،رسول خدا(ص)شمشیر خود را در دست گرفته و فرمود:کیست که حق این شمشیر را ادا کند؟

چند تن از اصحاب مانند زبیر و دیگران برخاستند شمشیر را بگیرند ولى رسول خدا(ص)به آنها نداد تا اینکه ابو دجانه برخاست و پرسید:حق این شمشیر چیست؟حضرت فرمود:آن قدر به دشمن بزنى که خم شود.

ابو دجانه که به شجاعت معروف بود شمشیر را گرفت و دستارى قرمز داشت که هرگاه بر سر مى‏بست مردم مدینه مى‏گفتند:ابو دجانه دستار مرگ را بر سر بسته،در آن حال آن دستار را بست و با تبختر و تکبر خاصى شروع به رفتن کرد که رسول خدا(ص)فرمود:

«ان هذه لمشیة یبغضها الله الا فى هذا الموطن»[این راه رفتنى است که خداى تعالى جز در چنین جایى آن را دشمن دارد.]سپس حمله کرد و این رجز را مى‏خواند:

انا الذى عاهدنى خلیلى‏ 
و نحن بالسفح لدى النخیل‏ 
ألا أقوم الدهر فى الکیول

اضرب بسیف الله و الرسول ⁽⁵⁾ و با دلاورى خاصى که داشت به هر کس مى‏رسید با آن شمشیر او را به خاک مى‏انداخت تا آنجا که بالاى سر هند که شناخته نمى‏شد رسید و خواست شمشیر را بر سر او فرود آورد ولى او را شناخت و از قتل او صرفنظر کرد و چون بعدها سبب آن را پرسیدند ابو دجانه گفت:چون خواستم شمشیر را فرود آورم دیدم زنى است و با خود گفتم:شمشیر رسول خدا(ص)مقدستر از آن است که آن را به خون زنى آلوده کنم.

و در پاره‏اى از تواریخ است که به اندازه‏اى زخم بر بدن ابو دجانه وارد شد که بر زمین افتاد و على(ع)پیش آمده او را به دوش گرفته به کنارى برد. ⁽⁶⁾

و در تفسیر فرات بن ابراهیم است که وقتى رسول خدا(ص)دید مسلمانان هزیمت کردند سر را برهنه کرد و فریاد زد:

«ایها الناس أنا لم امت و لم اقتل»

[من نمرده‏ام و کشته نشده‏ام.]

ولى کسى به سخن آن حضرت گوش نداده و رفتند،در این وقت رسول خدا(ص)به جاى خود بازگشت و کسى را جز على بن ابیطالب و ابو دجانه ندید،حضرت رو به ابو دجانه کرده فرمود:اى أبا دجانة من بیعت خود را از تو برداشتم مردم رفتند تو هم مى‏خواهى باز گردى بازگرد!ابو دجانه در جواب گفت:ما چنین بیعتى با تو نکردیم و چگونه ممکن است زنان انصار در زیر چادرها بگویند:من تو را به دست دشمن سپرده و جان خود را نجات دادم،اى رسول خدا پس از تو خیرى در حیات و زندگى نیست.

سهل بن حنیف و عاصم بن ثابت

این هر دو نیز از انصار مدینه بودند که طبق پاره‏اى از روایات با رسول خدا(ص)ماندند و بسختى از آن حضرت دفاع کردند و هر دو از تیراندازان ماهر و زبردست بودند و به وسیله تیرهاى کارى دشمنان را از پاى در مى‏آوردند،و هر دوى آنها ازافرادى بودند که طبق همان روایات در آن روز پیمان مرگ با رسول خدا(ص)بستند و متعهد شدند تا سرحد مرگ در راه دفاع از آیین اسلام و آن بزرگوار جنگ کنند و بخوبى به عهد و پیمان خویش وفا کرده و پایدار ماندند.

افراد دیگرى را نیز در برخى از تواریخ نقل کرده‏اند که در آن روز با رسول خدا(ص)ماندند از آن جمله ابن أبى الحدید از واحدى نقل کرده که گفته است:

هشت نفر در آن روز با رسول خدا(ص)پیمان مرگ بستند و همگى پا برجا ماندند و آنها عبارت بودند از:على بن ابیطالب،طلحه،زبیر که این سه نفر از مهاجرین مکه بودند،و پنج تن دیگر از انصار مدینه به نام:ابو دجانه،حارث بن صمة،حباب بن منذر،عاصم بن ثابت و سهل بن حنیف و از این هشت نفر هیچ یک کشته نشدند ولى دیگران همگى گریختند.

و از دیگرى روایت کرده که نام سعد بن عباده و اسید بن حضیرـیا سعد بن معاذ و محمد بن مسلمه را نیز به جاى آن دوـذکر کرده‏اند.و در نقل دیگرى باقیماندگان با آن حضرت را چهارده نفر(هفت تن از مهاجر و هفت تن از انصار)ذکر کرده است و به هر صورت جز على بن ابیطالب (ع)افراد دیگر مورد اختلاف و گفتگوست و چنین به نظر مى‏رسد که در میان فراریان نیز افراد فداکار و با ایمانى وجود داشته که پس از مقدارى هزیمت بازگشتند و به جنگ پرداختند و ضمنا این را هم باید دانست که افراد بزرگوارى چون مصعب بن عمیر،حنظلة بن ابى عامر،انس بن نضر،سعد بن ربیع،عمرو بن جموح و دیگران که نام برخى از آنها پیش از این ذکر شد با کمال فداکارى و ایمان جنگ کرده و به شهادت رسیدند و ظاهرا شهادت این افراد در همان گیر و دار حمله خالد بن ولید و قبل از فرار مسلمانان اتفاق افتاده و گرنه از حال آنان که در تاریخ ثبت شده به خوبى مى‏توان به دست آورد که آنها مرد فرار و هزیمت نبوده‏اند و بلکه عاشق و دلباخته شهادت در راه دین و دفاع از رهبر عالى قدر اسلام بوده‏اند،اما در عوض افراد بى‏ایمان و منافقى هم بودند که وقتى خبر قتل رسول خدا را شنیدند به یکدیگر گفتند:کاش کسى بود که از جانب ما به نزد عبد الله بن أبى مى‏رفت و به وى مى‏گفت:براى ما از أبى سفیان أمان بگیرد،و یا برخى از همان افراد بى‏ایمان بودند که‏در آن حال گفتند :اکنون که محمد کشته شد به همان آیین پدران خود باز گردید!

و برخى هم گفتند:اگر او پیغمبر بود کشته نمى‏شد!

و در اینجا بود که به نقل مورخین انس بن نضر قسمتى از این سخنان را شنید و پس از اینکه پاسخ آن افراد بى‏ایمان را داد سر به سوى آسمان بلند کرده گفت:

«اللهم انى اعتذر الیک مما یقوله هؤلاء».

[خدایا من از این گفتار ناهنجار اینان به درگاه تو پوزش مى‏طلبم!]

سعد بن ربیع

نام سعد بن ربیع در خلال داستان اسلام مردم مدینه و پیمان برادرى(در پاورقى)مذکور شد و ابن هشام و دیگران نقل کرده‏اند که چون سر و صداى جنگ احد خوابید رسول خدا(ص)فرمود :کیست که از حال سعد بن ربیع ما را با خبر کند؟مردى از انصار برخاست و گفت:من به دنبال این کار مى‏روم،و سپس به میان کشتگان آمد و او را در حالى که رمقى در تن داشت و دقایق آخر عمر را مى‏گذرانید مشاهده کرده بدو گفت:رسول خدا(ص)مرا فرستاد تا تو را پیدا کنم و وضع حال تو را بدو اطلاع دهم!

سعد گفت:من جزء کشتگانم،سلام مرا به رسول خدا(ص)برسان و بگو از خدا مى‏خواهم تا بهترین پاداشى را که خداوند از سوى امتى به پیغمبرشان مى‏دهد آن را به تو عنایت کند،و به مردم نیز سلام مرا برسان و بگو:سعد بن ربیع مى‏گوید:چشم بر هم زدنى از حمایت رسول خدا(ص)دست برندارید و از دفاع او غافل نشوید که اگر رسول خدا(ص)کشته شود و یکى از شما زنده بماند هیچ‏گونه عذرى در پیشگاه خداوند ندارید!این را گفت و از دنیا رفت.

و چون این سخن را به آن حضرت گفتند فرمود:

«رحمه الله نصح لله و لرسوله حیا و میتا».

[خدا سعد را رحمت کند که در حیات و مرگ از خیر خواهى و حمایت خدا و رسول او دست برنداشت .]

واقدى از مالک بن دخشم نقل کرده که گفت:من بر سعد بن ربیع گذارم افتاد ودیدم دوازده زخم کارى برداشته که هر کدام براى مرگ او کافى بود بدو گفتم:مى‏دانى که محمد کشته شد؟

سعد گفت:گواهى مى‏دهم که محمد رسالت پروردگارش را بخوبى انجام داد،تو برو و از دین خود دفاع کن که خداى بزرگ زنده است و هرگز نخواهد مرد.

و در نقل على بن ابراهیم است که آن مردى که به سراغ وى آمده بود گوید:رسول خدا(ص)جایى را نشان داد و گفت:آنجا برو و او را پیدا کن زیرا من او را در آنجا دیدم که دوازده نیزه بالاى سرش بلند شده بود،گوید:من همانجا آمدم و او را میان کشتگان دیدم دوبار او را صدا زدم پاسخى نداد بار سوم گفتم:رسول خدا(ص)مرا براى تفحص حال تو فرستاده،چون نام رسول خدا(ص)را شنید سربلند کرد و مانند جوجه‏اى که با شنیدن صداى مادر به شعف مى‏آید گویا جان تازه‏اى گرفت دهان باز کرده گفت:مگر رسول خدا(ص)زنده است؟گفتم:آرى،با خوشحالى گفت :«الحمد لله...»آن گاه پیغام و سلام او راـچنانکه در بالا ذکر شد نقل کردهـو در پایان گوید:در این وقت نفس عمیقى کشید که دیدم خون زیادىـمانند خونى که از گلوى شتر در وقت نحر بیرون مى‏آیدـاز بدنش خارج شد و از دنیا رفت.

و چون جریان را به رسول خدا(ص)گفتم فرمود:

«رحم الله سعدا،نصرنا حیا و أوصى بنامیتا».

[خدا رحمت کند سعد را که تا زنده بود ما را یارى کرد و در مرگ نیز سفارش ما را نمود .]

و به هر صورت داستان جنگ احد امتحان خوبى براى مسلمانان بود و به عبارت روشنتر میدان آزمایش خوبى بود تا مردمان با ایمان از افراد منافق و بى‏ایمان متمایز گشته و باطن هر یک بخوبى آشکار گردد.همان طور خداى تعالى نیز در قرآن کریم درباره همان جنگ پس از ذکر آیاتى این نکته را یادآور شده و مى‏فرماید:

«...و لیمحص الله الذین آمنوا و یمحق الکافرین» و نیز فرموده «...و لیبتلى الله ما فى صدورکم و لیمحص ما فى قلوبکم» و نیز در همین باره فرموده «و ما اصابکم یوم التقى الجمعان فباذن الله و لیعلم المؤمنین و لیعلم الذین نافقوا» . ⁽⁷⁾

و در تاریخ جنگ احد نام چند زن فداکار و با ایمان نیز ذکر شده که براى نمونه یکى از آنها را نام مى‏بریم.

پى‏نوشتها:

1.در تاریخ طبرى،کامل و سیره‏هاى دیگر است که وقتى بازگشتند پیغمبر(ص)بدانها فرمود:«لقد ذهبتم فیها عریضة»یعنى خیلى راه رفتید؟ـیا فرمود:چه خبر بود که این قدر راه رفتید؟.

2.تاریخ طبرى،ج 2،ص 199،کامل ابن اثیر،ج 2،ص .156

3.چنانکه قوشچى در شرح تجرید،ص 486 بدان تصریح کرده و گفته:مردم جز على(ع)همگى فرار کردند،حاکم نیز در مستدرک،ج 3،ص 111،خوارزمى در مناقب،ص 21 از ابن عباس روایت کرده‏اند که گفته است:«انهزم الناس کلهم غیره»همه مردم جز على(ع)منهزم گشتند...

4.ولى در روایات زیادى از شیعه که در کتاب کافى و غیره است نام ابو دجانه نیز با على (ع)ذکر شده.

5.یعنى منم کسى که دوست و خلیلم در پاى کوه سفح پیش درخت خرما با من عهد کرده که هیچ‏گاه در آخر صفوف جنگ نمانم و اینک با شمشیر خدا و رسول او شمشیر مى‏زنم.

6.ابو دجانه پس از جنگ احد نیز در جنگهاى دیگر شرکت کرد و پس از رسول خدا(ص)در جنگ یمامه که مسلمانان با مسیلمه کذاب داشتند پس از شجاعت بى‏نظیرى که از خود نشان داد به شهادت رسید.

7.سوره آل عمران،آیه‏هاى 141،154 و .166